Operante conditionering

Verreweg de meest toegepaste theorie in de hondenwereld is die van operante conditionering. In dit artikel leg ik uit wanneer de theorie is ontwikkeld, wat operante conditionering inhoudt, welke grote valkuil er op de loer ligt én hoe je de theorie het beste kunt toepassen, zonder dat er discussies over ontstaan.

Wie heeft deze theorie wanneer bedacht?

Het kwam tot ontwikkeling door mensen die eind 1800 en begin 1900 onderzoek deden naar gedrag. Ze wilden vooral meer leren over het gedrag van mensen. Ze wilden het begrijpen, voorspellen én beïnvloeden. Omdat het tegen die tijd al bekend was dat er gelijkenissen bestaan tussen mensen en andere diersoorten, voerden nieuwsgierige onderzoekers allerlei gecontroleerde gedragsexperimenten uit met andere diersoorten, in de hoop om meer over mensen te leren.

Eind 1800 (1898) sloot een onderzoeker, Thorndike, een uitgehongerde kat op in een afgesloten kist, die van binnenuit wel te openen was, maar het was de vraag of de kat dat zou gaan ontdekken. Na het opsluiten van de hongerige kat werd er een schoteltje sterk ruikende makreel in de buurt van die kist geplaatst. De kat probeerde allerlei gedrag uit en opende de kist. Dit experiment werd herhaald. Thorndike sloot de betreffende hongerige kat weer op. En nog een keer, en nog een keer. Met een stopwatch hield hij bij hoelang het duurde voordat de kat de kist open kreeg. De kat bleek er steeds sneller toe in staat te zijn. De kat leerde om de kist te openen! Gedragsontwikkeling! Hieruit ontwikkelde Thorndike de wet van effect: Gedrag wat het dier wat kan opleveren zal in stand blijven en toenemen. Gedrag wat het dier niets oplevert of gedrag wat negatieve gevolgen heeft, zal afnemen.

In de jaren 30 (1937) werkte een andere onderzoeker, Skinner, de theorie van Thorndike verder uit. Hij liet dieren (met name ratten en duiven) opsluiten in gecontroleerde boxen en hield het gedrag van de dieren nauwkeurig bij terwijl hij het gedrag probeerde te beïnvloeden met allerlei verschillende gevolgen. Hij ontdekte patronen en ontwikkelde zijn theorie: operante conditionering. Dit groeide uit tot een van de meest populaire leertheorieën.

Termen, betekenissen & praktische voorbeelden

Operante conditionering: gedragsontwikkeling aan de hand van gevolgen.
Praktisch voorbeeld: een hond duwt een vuilnisbak om (gedrag) en als gevolg levert het de hond toegang op tot voedselresten (toevoeging van voedsel). Hierna duwt de hond vaker vuilnisbakken om (er is sprake van gedragsontwikkeling aan de hand van gevolgen).

Bekrachtiging: wanneer het gedrag toeneemt door toedoen van het gevolg, dan is er sprake van bekrachtiging.
Praktisch voorbeeld: een hond gaat zitten (gedrag) waarna een mens de hond kroelt op de borst (gevolg). Hierna gaat de hond vaker zitten in het bijzijn van die persoon (gedragsontwikkeling aan de hand van gevolgen).

Bekrachtiger: een gevolg op gedrag die zorgt dat het betreffende gedrag toeneemt.
Praktisch voorbeeld: het toevoegen van voertjes, spel of sociale interactie (als bekrachtigend gevolg) of het wegnemen/uitzetten van een huishoudelijk apparaat of het weglopen van een voorbijganger (als bekrachtigend gevolg) mits het betreffende gedrag toeneemt.

Positieve bekrachtiging: wanneer het gevolg een toevoeging van iets betreft én het gedrag hierdoor toeneemt, dan is er sprake van positieve (iets toevoegen) bekrachtiging (toename van het gedrag).
Praktisch voorbeeld: een hond gaat steeds vaker bedelen (gedrag neemt toe), omdat er voedsel op volgt (gevolg=toevoeging van voedsel).

Negatieve bekrachtiging: wanneer het gevolg het wegnemen van iets betreft én het gedrag hierdoor toeneemt, dan is er sprake van negatieve (iets wegnemen) bekrachtiging (toename van het gedrag).
Praktisch voorbeeld: een hond gaat steeds vaker oogcontact maken met gezinsleden (gedrag neemt toe) wanneer de buurhond uitvalt, omdat de gezinsleden de hond als gevolg direct weg begeleiden van de buurhond (gevolg=het wegnemen/verdwijnen van de uitvallende buurhond).

Straf: wanneer het gedrag afneemt en/of stopt door toedoen van het gevolg, dan is er sprake van straf.
Praktisch voorbeeld: een hond benadert een persoon (gedrag) en de persoon lijnt de hond vervolgens aan (gevolg). Hierna benadert de hond die persoon niet meer (afname/stoppen van gedrag).

Bestraffing: een gevolg op gedrag die zorgt dat het gedrag afneemt en/of stopt.
Praktisch voorbeeld: een speeltje wegbergen (als bestraffend gevolg) of het horen van een grom van een andere hond (als bestraffend gevolg) waarna het betreffende gedrag afneemt.

Positieve straf: wanneer het gevolg een toevoeging van iets betreft én het gedrag hierdoor afneemt/stopt, dan is er sprake van positieve (iets toevoegen) straf (afname/stoppen van het gedrag).

Praktisch voorbeeld: bij het benaderen van een andere hond (gedrag) geeft de andere hond een snauw (gevolg) waarna het gedrag (het benaderen van die andere hond) afneemt.

Negatieve straf: wanneer het gevolg het wegnemen van iets betreft én het gedrag hierdoor afneemt/stopt, dan is er sprake van negatieve (iets wegnemen) straf (afname/stoppen van het gedrag).
Praktisch voorbeeld: de hond maakt actief contact met zijn gezinslid door de snoet tegen het been aan te duwen (gedrag) waarna het gezinslid wegkijkt van de hond, haar smartphone pakt en hierop gaat kijken (wegnemen van sociale interactie). Hierna maakt de hond minder vaak op deze manier contact met het gezinslid (gedrag neemt af).