Lichaamstaal

Lichaamstaal van honden


Honden zenden continu signalen uit die informatie bieden over hun intenties en hun emotionele gesteldheid. Zij doen dit voornamelijk via lichaamstaal. De lichaamstaal van een hond omvat de stand van elk lichaamsdeel. Zowel afzonderlijk, als in het geheel genomen. Zowel in stilstand, als in beweging. Vanaf het puntje van een hondenneus, tot aan het uiterste topje van de staart en vanaf de tenen tot aan de oren. Zelfs de haren van honden kunnen signalen afgeven.


Als je op het internet op zoek gaat naar informatie over de lichaamstaal van honden, dan zul je vele stellige beweringen voorbij zien komen. Het is mede hierdoor dat ik het noodzakelijk vind om er op mijn website ook op in te gaan.


Wanneer je de beste begeleiding aan jouw hond wilt kunnen geven, dan is het belangrijk dat je inzicht krijgt in de communicatievormen van jouw hond en die van honden in het algemeen. Het leren begrijpen en lezen van honden, kan miscommunicatie en eventuele escalatie, voorkomen.


Sommige signalen die honden afgeven zijn duidelijk zichtbaar. Andere signalen zijn subtiel of van zeer korte duur en daardoor zijn deze makkelijk te missen of in betekenis te verwarren. Een goede betekenis geven aan de lichaamstaal van honden, kan complexer zijn dan verwacht. Het is dan ook niet verrassend dat er nog steeds nieuwe bevindingen worden gedaan over dit onderwerp.

Zo komen mensen er via onderzoek en uitgebreide observaties geregeld achter dat wat zij eerder voor waar aanhielden toch anders in elkaar blijkt te zitten. Het is belangrijk om open te blijven staan voor nieuwe informatie over dit onderwerp. Wanneer ik nieuwe inzchten opdoe, zal ik deze pagina aanpassen, zodat de informatie up to date blijft.


Hieronder zal ik ingaan op een aantal veelvoorkomende beweringen die lang niet altijd kloppen. Ook zal ik een aantal handvatten bieden voor meer inzicht over de vele communicatieve signalen die honden afgeven. Wanneer je op zoek bent naar stellige interpretaties en aannames, dan ben je hier niet op het juiste adres. Ik wil juist de nuances uitlichten.


Stellige beweringen of fabeltjes?


Fabel: honden met een hoge houding (verhoogde staart/oren extra naar voren gericht/gewicht naar voren) zijn sowieso zelfverzekerd.

Deze aanname wordt stellig beweerd door veel mensen, maar gaat in de meeste gevallen te kort door de bocht en kan zelfs onjuist zijn. Een hond die zelfverzekerd is, zal bij nieuwe ontmoetingen niet de noodzaak voelen om zich groter te maken richting anderen. Zelfverzekerde honden zijn ontspannen en weinig onder de indruk. Een hond die zijn houding stijf maakt en verhoogt, probeert te imponeren en uit zich eerder gespannen en onzeker dan zelfzeker.

De betekenis hangt af van de context en de onderliggende emotie kan per situatie verschillend zijn. Zo kunnen honden hun staart ook hoger dragen dan anders, wanneer zij zich bedreigd voelen. Een hoge staart kan ook een teken van positieve opwinding zijn. Honden kunnen hun oren extra naar voren richten wanneer zij meer informatie willen vergaren over datgene waar ze naar toe gericht zijn (alert). Het opnemen van extra informatie is ook aan de orde wanneer honden zich onzeker voelen over wat zij waarnemen. Meer informatie geeft meer zekerheid. Wanneer je in zo’n geval bovenstaande aanname hanteert, dan zit je er compleet naast.


Fabel: een hond die kwispelt is sowieso blij.

Helaas is ook deze aanname in lang niet alle situaties juist. Zo kunnen honden die in een agressief gevecht belanden ook druk kwispelen. Een hond kan kwispelen vlak voordat hij aanvalt, of tijdens de jacht. Een hond kan ook kwispelen terwijl hij onzeker is, of ambivalente gevoelens heeft over datgene waarmee er interactie is.

Er bestaan vele vormen van kwispelen. Kwispelen met ontspannen spieren en een ontspannen lichaam, waarbij de kont heen en weer wiegt en de staart alle kanten op zwiept. Een zeer gespannen kwispel die stijf heen en weer zwaait binnen een korte afstand. Een staart kan cirkelvormig rondgeslingerd worden als een soort propeller, of juist overdreven zijwaarts kwispelen waarbij het schijnbaar ook nog uit kan maken welke kant er op gekwispeld wordt. Elke vorm van kwispelen dient zijn eigen communicatieve doel en dat is lang niet altijd blijdschap. Kwispelen kan ook gelinkt worden aan agressie, opwinding, spanning en gevoelens van onzekerheid en/of twijfel.


Fabel: wanneer de oren naar achteren gedrukt worden, is een hond sowieso bang.

Hoewel dit zeker vaak het geval is, is ook deze aanname lang niet altijd juist. Zo kunnen honden dit ook laten zien wanneer zij graag contact willen, maar een conflict willen vermijden, of wanneer zij een zeer vriendschappelijke ontmoeting aangaan. Dit hoeft dus niet altijd vanuit angst te zijn. De oren kunnen ook naar achteren draaien wanneer een hond voor zich uit iets interessants bekijkt en ondertussen achter zich geluiden opvangt.


Fabel: een hond die op zijn rug draait is sowieso bang.

Ook deze aanname zie ik veel terug, maar dit is zeker niet altijd het geval. Er is onlangs nog een onderzoek* verschenen over honden die dit gedrag inzetten tijdens spel, waarbij er geen enkele link met angst te leggen viel. Er zijn ook honden die op hun rug draaien, omdat zij zich ontzettend ontspannen voelen, of omdat zij het heerlijk vinden wanneer zij op hun buik gekroeld worden, bijvoorbeeld.


Fabel: een hond die borstelt is sowieso agressief en bereid om een conflict aan te gaan.

Borstelen (waarbij de rug- en nekharen van een hond overeind komen te staan) kan vergeleken worden met mensen die plots kippenvel krijgen (als wij een vacht op onze armen zouden hebben, dan zou dat op zo’n moment ook borstelen). Het is een reflex die meestal voorkomt uit een scheut opwinding/spanning. Deze spanning hoeft zeker niet gelinkt te zijn aan agressie. Een hond die heftig schrikt kan ook plots borstelen. Een hond die nieuwe ontmoetingen aangaat, kan borstelen en deze borstel kan 'ontdooien'' zodra er rustig contact heeft plaatsgevonden. Sommige honden borstelen ook tijdens heftig spel, waarmee spanning ook weer ontladen kan worden en de borstel wegtrekt. Het is dus eerder een reflex uiting van plotse spanning, waarbij de onderliggende emotie compleet verschillend kan zijn per situatie.



Lichaamstaal - een paar richtlijnen


Hoe ziet jouw hond er uit?

Houd in elk geval rekening met de vaststaande uiterlijke kenmerken van een hond. Zo zijn er honden die hun staart in ontspannen modus recht omhoog dragen (o.a. beagles), of waarvan de staart als een krul over de rug staat (o.a. basenji’s), maar er zijn ook honden waarvan de staart laag staat en soms zelfs naar binnen krult wanneer de hond echt ontspant (dit is bijvoorbeeld bij veel windhonden het geval). Dit heeft uiteraard invloed op de interpretaties van de communicatie van deze honden. Toch kan ook een beagle de staart nog meer over de rug spannen en kan ook een windhond de staart diep tegen de buik aan drukken.

Dergelijke uitzonderingen gelden niet alleen voor de staart. Zo zijn er honden met haargroei op de rug die in de tegengestelde richting groeit (o.a. ridgebacks), waardoor het lijkt alsof zij constant borstelen zonder dat dit het geval is. Er zijn ook honden met vele rimpels in het gezicht, waardoor het lijkt alsof ze altijd fronsen (o.a. sharpei).

Zo kan het voor honden onderling ook wel eens lastig zijn om elkaar op de juiste manier af te lezen. Voordat je iets betrouwbaars kunt zeggen over een specifieke hond (elke hond is uniek), zul je de hond dus eerst een wat langere tijd geobserveerd moeten hebben, zodat je rekening kunt houden met de basale, vaststaande uiterlijke kenmerken van de hond.


Context en prikkel(s)

Als er iets belangrijk (doorslaggevend) is bij het analyseren van lichaamstaal, dan is het wel de context waarin de uitingen plaatsvinden en de prikkel(s) waar de hond op reageert. Wat gebeurt er op dat moment in de omgeving? Wat neemt de hond waar (bedenk dat ook geur een rol kan spelen!)? Wat is de geschiedenis van deze hond? Wat zijn de gevolgen van de uitingen? Wat ging er aan de uitingen vooraf?

Vaak zendt een hond niet één signaal uit, maar vindt er een hele reeks van opeenvolgende signalen plaats en pas wanneer je de hele reeks hebt kunnen waarnemen, kun je er een betrouwbare boodschap uit halen.

Dit is één van de redenen dat foto’s en plaatjes heel erg handig kunnen zijn als een soort van basis richtlijn of uitleg, maar helaas bar weinig informatie geven over wat die specifieke hond op dat moment probeert te uiten. Laat je hier dus niet door misleiden, maar ga altijd op zoek naar informatie over de context en prikkel(s) en dit omvat bewegende beelden, het liefst in jouw eigen aanwezigheid, met voldoende voorkennis.


Spanning versus ontspanning

Wanneer je jouw eigen hond lang genoeg hebt kunnen observeren, dan zul je op een gegeven moment kunnen herkennen wanneer jouw hond gespannen of ontspannen is. Los van de onderliggende emoties (die verschillend kunnen zijn), kan dit al veel informatie geven over de gesteldheid van jouw hond.

Een hond die ontspannen is, zal het lichaam ook ontspannen dragen, dus losjes, met een zachte ovale oogvorm en een zwabberend lijf (een kleine 'swing' in de tred). Bij ontspannen hijgen zijn de mondhoeken rond, de wangen slap en hangt de tong losjes uit de bek.

Een hond die gespannen is, zal de spieren ook spannen, dus je ziet dan vaak een strakkere lichaamshouding, wat stijvere bewegingen ('stijve poten'). De ogen worden wat harder, groter en/of ronder (bij angst krijgt een hond ook grotere pupillen of kan er oogwit getoond worden). Sommige honden gaan ook echt trager bewegen (sluipen). Bij gespannen hijgen (van stress) zijn de mondhoeken heel hoekig (puntig) en lang naar achteren in het gezicht gerekt, haast als een ongemakkelijke grijns ('the joker'), waarbij er rimpels om de wangen komen te staan. De tong ligt stijf in de bek en steekt soms uit als een soort lepeltje, strak gespannen. Ook kan een hond fronsen, waarbij er rimpels op het voorhoofd tussen de ogen komen te staan. Het zwierige gewiebel in de bewegingen maakt plaats voor een rechte, strakke rug. Dit zijn allemaal tekenen van spanning.


Stress-signalen

Honden gebruiken geritualiseerde signalen waarmee zij bijvoorbeeld kunnen aangeven dat zij zich niet op hun gemak voelen. Deze signalen (ook wel conflictsignalen of kalmerende signalen genoemd) worden door alle honden ingezet. Veel voorkomende signalen zijn gapen, wegkijken en tongelen (waarbij de tong over de neus/lippen gehaald wordt). Ook deze signalen dienen binnen de context gezien te worden. Zo kan een hond ook gapen van moeheid en ook de bek aflikken wanneer de neus ergens in gestoken is geweest of wanneer er net iets is gegeten of gedronken. Wanneer een kind een hond aan het 'knuffelen' is en de hond begint de bek af te likken en kijkt weg, dan kun je met behulp van de context aannemen dat het stress-signalen betreft en adequaat reageren. Wanneer je met jouw hond aan het wandelen bent en je een grote hondengroep tegemoet komt, waarop jouw hond stopt met lopen en een voorpootje optilt, dan kun je dit interpreteren als een stress-signaal en afstand nemen. Dit zijn maar een aantal voorbeelden die aangeven dat het niet zozeer het losstaande signaal, maar eerder de context is, die meer duidelijkheid kan bieden.


*meer lezen over het onderzoek naar honden die op de rug draaien tijdens spel? Klik hier.


Geschreven door Liselot Boersma, gedrag & welzijn deskundige (PgDip CABW) en eigenaar van HondenLot, oktober 2015. Copy paste/directe overname van teksten of afbeeldingen is zonder schriftelijke toestemming niet toegestaan. Het delen van de URL van deze website pagina is wel toegestaan en wordt op prijs gesteld.






Wellicht ook interessant om te lezen: stress-signalen herkennen


Dit filmpje is een mooi voorbeeld van een hond die kwispelt, borstelt en een verhoogde houding toont, terwijl de hond alles behalve zelfverzekerd of blij is. De hond is onzeker en angstig over een houtblok in de tuin.

Dit filmpje geeft mooie richtlijnen over de lichaamstaal van honden, ook al is het via foto's (dus niet honderd procent betrouwbaar). Het is wel  leerzaam en het wordt veel gebruikt door gedragstherapeuten om mensen meer kennis te geven over lichaamstaal.




















Meer lezen m.b.t. gedragstherapie: