Creatief Belonen

Het hoeft niet altijd met voer (mag wel..)

Wanneer ik op bezoek ga bij gezinnen neem ik geregeld (niet altijd, het hangt er vanaf) een tas vol verrassingen mee. Natuurlijk zitten daar ook wel eens voedselvormen in waar je honden mee kunt motiveren (van brokjes tot gedroogd vlees, worst, smeersels en kleine kluifjes), maar dat is vaak maar een klein deel. Het grootste deel bestaat uit speelgoed (knuffeltjes, piepspeeltjes met een touw eraan vastgeknoopt zodat je ze op afstand ‘tot leven kunt wekken’ en trekspeeltjes) en andersoortige frutsels zoals oude theedoeken of een kapotte spijkerbroek. Dat wekt nieuwsgierigheid. Als ik iets uit mijn tas tevoorschijn haal, is de hond vaak meteen geïnteresseerd. Soms heb ik heel bewust géén voer bij me, omdat ik wil voorkomen dat de hond na het besnuffelen van mij en mijn tas direct in de voedsel-scoren-modus schiet. Dat is voor mijn werk namelijk lang niet altijd wenselijk.

Wanneer liever geen voer

Er zijn veel omstandigheden waarin ik liever geen voer inzet. Soms wil ik zien hoe de hond zich gedraagt als er géén verwachting van voertjes is. Soms wil ik risico op hoge opwinding of frustratie voorkomen. En soms wil ik dat de hond uitgebreid informatie kan verwerken over de omgeving, zonder dat voer de focus verstoort. Ik ben ook terughoudend en voorzichtig met voer wanneer ik inschat dat er risico bestaat op conflictgevoelens: de hond wil wel voer scoren, maar heeft tegelijkertijd ook nog negatieve verwachtingen over de situatie. Uiteraard is voer ook niet bruikbaar als de hond geen interesse toont, maar dan onderzoek ik graag waarom (bijv. spanning, verzadiging of fysiek ongemak).

Mijn belangrijkste reden om voer weg te laten: het scoren van voer sluit niet altijd aan op wat de hond op dat moment nodig heeft. Zeker in gedragstherapie draait het vaak om andere behoeftes, zoals sociale geruststelling, lichamelijk comfort en de behoefte aan informatie en veiligheid. Daarom vraag ik mij eerst af: heeft deze hond nu echt behoefte aan eten, of kunnen we hem/haar beter helpen met een andere vorm van ondersteuning die óók motiverend kan zijn?

Praktische motiverende alternatieven voor voer

Verbale feedback & geluid
Veel honden reageren sterk op vriendelijk, opgewekt stemgeluid. Korte, staccato klanken kunnen tempo en actie aanjagen; langgerekte geluiden kunnen juist vertragen en rust geven. Denk niet alleen aan woorden, maar ook aan klanken: kusgeluidjes, klik-klak, fluiten. Dikwijls fungeren dergelijke geluiden als signalen en als secundaire bekrachtigers (die de komst van een primaire bekrachtiger aankondigen), maar soms zie je dat honden er losstaand ook écht door gemotiveerd kunnen raken. Zo trainde ik ooit met een Sharpei mix die zijn neus ophaalde voor stukjes worst, maar als je een hoge stem opzette en de hond hiermee aanmoedigde kreeg je een waanzinnig gemotiveerde, vriendelijke reactie en wilde de hond heel graag met je samenwerken.

Beweging
Bewegen is voor veel honden op zichzelf al prettig en kan daardoor motiverend werken; zeker als het past bij je trainingsdoel, zoals bij hier-komen of samen afstand nemen van prikkels (wild, vee, ruiters, of als je tijdig afstand wil nemen van iets dat de hond mogelijk spannend vindt). Probeer eens: roep je hond en ren daarna vrolijk samen een stukje weg, in plaats van te voeren. Of loop/hup samen luchtig en geruststellend weg van een situatie. Ook het uitvoeren van bekende bewegingsoefeningen kan belonend zijn. Zo vertelde een instructeur mij eens dat ze tijdens een les ontdekten dat een hondje dolgelukkig werd van met de voorpoten op een krukje mogen staan; dat gedrag werd vervolgens ingezet als bekrachtiging voor andere oefeningen.

Vertrouwde aanraking
Voor veel honden is liefdevolle, vertrouwde aanraking een krachtige motivator, mits je goed afstemt op wat de hond prettig vindt (en op dat moment wíl). Juist zonder voer kun je beter ontdekken welke aanraking de hond zelf opzoekt: massage, kroelen, kriebelen, zachte klopjes, en op welke plekken. Let steeds op toenadering versus afwenden en blijf alert en blijf testen, want voorkeuren kunnen per situatie verschillen.

Bij sommige honden helpt rustige aanraking bovendien om opwinding te reguleren of spanning te verlagen (bijv. zachte massage op borst en schouders). Tip: leer een knuffel-cue aan, zodat je het contact aankondigt en de hond kan aangeven of het welkom is.

Ik merkte bij mijn eigen hond dat verzorgende handelingen (zoals lichamelijke inspectie) veel beter gingen als ik ze combineerde met knuffelen/massage. Met voer erbij werd ze juist wantrouwig: ze wilde het voer wel, maar verwachtte tegelijk ‘gedoe’; een klassiek conflict.

Spel & speelse overwinningen
Spel kan honden enorm motiveren: ontdekken, achtervolgen, vangen, vasthouden en overwinnen van uitdagingen. Samen spelen kan bovendien de band versterken en zelfvertrouwen vergroten, zeker als er een uitdagend element in zit (iets verstoppen, iets bemachtigen, elkaar uitdagen). Belangrijk is dat je eerst uitzoekt welke speelstijl de hond het liefst heeft. Bijvoorbeeld trekken/sjorren, achtervolgen, bezitten of juist zonder speelgoed zachtjes stoeien, samen rennen, enzovoort.

Een voorbeeld: een Vizsla die bij het zien van wilde konijnen direct omdraaide naar het gezinslid. Op die momenten ‘toverde’ zij namelijk altijd een konijnenvachtdummy tevoorschijn die ‘tot leven’ werd gewekt met een touwtje. Die dummy kon de hond wél snel vangen en ‘doodschudden’ en dat sloot dus perfect aan op de behoefte van die hond op dat moment.

Vrijheid, toestemming en zelfbekrachtiging
Vrijheid of toestemming om iets te doen wat de hond écht wil, kan enorm motiveren. Denk aan oogcontact waarna jij een deur opent, of rustig stilstaan waarna je de lijn losklikt. Je verzoekt eerst een haalbare oefening, waarna de hond zichzelf kan belonen met iets dat aansluit bij de eigen behoefte. Dit wordt ook wel een functionele beloning genoemd. Het sluit tevens aan bij het bekende Premack principe waarbij gedrag wat de hond intrinsiek heel graag wil uitvoeren strategisch wordt ingezet om andersoortige gedrag te motiveren en bekrachtigen. Let hierbij wel op dat je niet compleet doorschiet in een voor-wat-hoort-wat mentaliteit, want dit kan honden ook flink frustreren.

Verrassingen & ontdekkingen in samenwerking
Gezonde honden zijn vaak van nature nieuwsgierig. Nieuwigheid kan daarom ook een sterke motivator zijn. Een tas met verrassingen meedragen tijdens de wandeling kan ervoor zorgen dat een hond graag in jouw buurt blijft en snel komt wanneer jij hem/haar roept en vervolgens iets nieuws laat ontdekken. Dat kan van alles zijn: een speeltje, een item met een bijzondere geur, iets dat een vreemd geluid maakt. Alles wat uitnodigt tot snuffelen, onderzoeken, achtervolgen, vangen of vasthouden kan de hond motiveren en voorzien van plezier.

Zo viel het mij op dat mijn hond dol was op het jagen en speuren naar muizen. Ze blies via haar neus lucht in muizenholletjes en kon aan de lucht die terugkwam ruiken of er een muisje in zat of niet. Als ik dan eens een muizenholletje ontdekte dan riep ik haar en wees ik haar het holletje aan. Wanneer ik dat deed keek ze mij altijd zo liefdevol aan en dan kwam ze zo enthousiast. Ze nam mijn aanwijzingen daardoor zeer serieus. Mede hierdoor hield ze heel graag contact met mij, ook tijdens het jagen, want we waren immers een team! (Ook al hoopte ik stiekem dat de muis op tijd kon wegkomen en het zou overleven).

Elke situatie beïnvloedt motivatie - uitproberen en van elkaar leren
Iedere hond is uniek en elke situatie beïnvloedt motivatie. Daarom raad ik aan om creatief en flexibel te blijven en óók andere motivatoren dan voer te verkennen. Kijk hierbij naar het gedrag van de betreffende hond: wat trekt nu de aandacht? Waar wordt de hond zichtbaar blij en voldaan van? Welke behoefte zit daarachter (bijv. veiligheid, informatie, comfort, contact, spel, autonomie)? Blijf experimenteren en van elkaar leren.

Door regelmatig samen te ontdekken wat jouw hond motiveert, ook zonder voer, bouw je aan samenwerking én verbinding: minder transactie, meer connectie.

Geschreven door Liselot Boersma, welzijnsdeskundige (PgDip CABW) en eigenaar van HondenLot, november 2018. Copy paste/directe overname van teksten of afbeeldingen is zonder schriftelijke toestemming niet toegestaan. Het delen van de URL van deze website pagina is wel toegestaan en wordt op prijs gesteld.

Meer over training:

Artikelen van HondenLot van A tot Z